آستان حضرت مَعْصومه، سازمانی در شهر قم میباشد که دربرگیرنده
شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد بقاع حضرت معصومه (علیهاالسلام) و ساختمانها و موقوفات متعلق به آن میباشد.
رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد اول بنای بقعه حضرت معصومه (علیهاالسلام)، به دست موسی بن خزرج اشعری ساخته شد و آن گاه، سایرافراد در زمانهای گوناگون به کامل شدن و تجدید بنای آن پرداختند.
آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهدبقاع مطهر و ساختمانهای متعلق به آن دربرگیرنده:
مسجد الزهرا احمدآباد مشهد حرم و بارگاه، گنبد، گلدستهها، صحنهای عتیق، نو و صاحب و مالکالزمان و رواقهای متفاوت میباشد. موقوفات آستان حضرت معصومه متفاوت و زیاد میباشد.
فاطمه (علیهاالسلام)، (د ۲۰۱ق/۸۱۶م) دختر امام موسی کاظم (علیهالسّلام) (۱۲۸-۱۸۳ق/۷۴۵-۷۹۹م) میباشد. در مورد انگیزه و تاریخ آوازه وی به «معصومه» اظهارنظر قطعی طاقت فرسا میباشد. براساس فرمانی از جهانشاه قرهقویونلو (سده ۹ق/۱۵م) تنها میقدرت پیش گویی زد که از همین روزگاران بدین اسم پر اسم و رسم گردیده است.
او در ۲۰۱ق/۸۱۶م، یکسال بعد از ورود امام رضا (علیهالسّلام) به مرو، اراده خراسان کرد و زیرا به ساوه رسید مریض شد. موسی بن خزرج اشعری از اشعریان مقیم قم به ساوه رفت و او را به قم آورد و در سرای خود خانه بخشید. مبنی بر روایتی دیگر، خویش فاطمه (علیهاالسلام) از خادم خواست که اورا به قم موفقیت. بیماری وی ۱۷ روز ادامه یافت و به فوت انجامید. لاشهاش را در محلی موسوم به گلشن بابلان که فعلا نوحه اوست به خاک سپردند.
درباره قدمت فاطمه (علیهاالسلام) به هنگام وفات، احادیث مختلف میباشد. بعضی اورا ۱۸ ساله و بعضا بیش تر از این دانستهاند، البته با دقت بهاینکه بابا او امام موسی کاظم (علیهالسّلام) در ۱۷۹ق/۷۹۵م به فرمان هارونالرشید گرفتار و زندانی شد و ۴ سال در زندان ماند و به عبارتیجا وفات یافت و وفات فاطمه نیز در ۲۰۱ق/۸۱۶م چهره نمود، او لااقل میبایست در ۲۱ یا این که ۲۲ سالگی وفات کردهباشد. براساس روایتی دیگر فاطمه (علیهاالسلام) مسموم شد، البته این ماجرا ضعیف میباشد و مورخان دارای اعتبار، از آن فی مابین، حسن بن محمدحسن قمی از آن حافظه نکردهاند.
۲ - گلشن بابلان
[دستکاری]
بابلان، مدفن حضرت معصومه باغی بود از آنِ موسی اشعری در خارج شهر قم. حسن قمی از آن به «بقعه بابلان» تفسیر نموده است، چون موسی بن خزرج آن گلشن را بعداز دفن حضرت معصومه، برای آرامستان همگانی وقف کرد.
منزلی را که معصومه در آن چندی زیست به مسجد تخصیص بخشید. آن خانه نیز خارج شهر قم بود و در حال حاضر دارای شهرت به سرای سِتّیّه، یار و همدم با «بیتالنور» که معبد او بود، معمور و مزار عموم میباشد.
۲.۱ - شرایط جغرافیایی
اول توشه میرابوالفضل عراقی مسجدی در کنار آن تشکیل داد و از اینرو، محوطه بزرگ گوشه و کنار آن به میدان میر جهانی شد. گلشن بابلان در کنار رودخانه و خارج شهر قم بود.
مسلم میباشد کهاین گلشن حتیدر سدههای ۷ و ۸ق نیز سوا قم بوده، چون حاکم احمد قمی از شمسالدین صاحب و مالک دیوان حافظه مینماید که «متوجه شهر قم شد و زیرا به آنجا رسید، در مشهد شریف که خارج شهر میباشد فرود آمد».
همینطور به موجب یک وقفطومار از زمان صفویان، بقعه خارج از باروی قم بوده میباشد. در ایامی که شاردن از قم دیدار میکرده، دیوار پهن و ستبری از خشت در بین ساختمان بقعه و رودخانه کشیده گردیده بوده که به هنگام سرکشی رودخانه، به بقاع آسیبی وارد نیاید.
بدین ترتیب در آن زمانه نیز مقبره با رودخانه مسافت چندانی نداشته میباشد، گرچه امروز این مسافت به یک سری صد متر می رسد، ولی این عقبنشینی را نمیاقتدار طبیعی دانست بلکه به گمان قادر مسیر رودخانه را بعداً پاره ای تغییرو تحول دادهاند تا بقاع از جراحت احتمال مصون بماند.
۳ - ساختمانها
[بازنویسی]
بعداز فوت حضرت معصومه (علیهاالسلام) و دفن وی در گلشن بابلان، نوحه او در زمان تاریخ دستخوش تحولهای بسیار شد و بهتدریج بر حجم و شکوه مقبره و بناهای همسایه آن افزوده گشت تا اینکهاین نوحه به شکوهمندترین و دارای شهرتترین زیارتگاههای کشور ایران بعد از آستان قدس رضوی تبدیل شد. در پایین به گستردن تحوّلات تاریخی ساختمانهای آستان می پردازیم:
۳.۱ - مقبره
این سازه مشمول ساختمان درونی آرامگاه، مرقد مطهر و بارگاه محیط مرقد میباشد. بعداز دفن حضرت معصومه (علیهاالسلام)، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار وی برافراشتند. این سایبان بر مکان بود تا آنکه زنی زینب اسم «قبه بر راز تربت وی بنیان». در باب نسب این زینب اختلاف میباشد. حسن قمی مؤلف تاریخ قم (نوشته ۳۷۸ق/۹۸۸م)، اورا دختر محمد بن علی بن موسیالرضا (علیهالسّلام) میداند.
برخی دیگر و برای مثال حسینی قمی می گویند: «زینب دختر امام محمدتقی (علیهالسّلام) وارد قم شد و قبه بر رمز تربت آن حضرت بنیان»، برخی دیگر اورا دختر موسی مُبَرقع و برخی دختر امام جواد (علیهالسّلام) می دانند و می گویند وی گنبدی هم بر روی مرقد حضرت معصومه ایجاد کرد. گفته اخیر مأخذ معتبری ندارد. به حیث میاید گفتار حسن قمی درستخیس باشد، بهویژه، قربت مجال مصنف با بنای مقبره مؤیّد این مقاله میباشد.
۳.۱.۱ - تاریخچه
سایبانی که اشعریان برافراشتند، میبایست تا نصفه سده ۳ق برقرار بوده باشد، چون به تصریح حسن قمی، اخوی زینب یعنی موسی بن محمد بن علی بن موسیالرضا (گنبدی) در ۲۵۶ق/۸۶۹م وارد قم شد و بعد از خروج وی از قم، زینب در طلب برادرش از کوفه به قم آمد. مسلم میباشد که بنای زینب نیز لااقل تا ۳۷۸ق/۹۸۸م که تاریخ قم تصنیف گردیده، بر پای بوده میباشد.
از آن پس تا ۴۵۷ق/۱۰۶۴م دانایی چندانی از تجدید بنای خویش مقبره در مشت وجود ندارد، جز آنکه در ۳۵۰ق/۹۶۱م ابوالحسن زید بن احمد بن بحر اصفهانی حکم کننده قم، رمز در حرم را از جانب رودخانه پیشرفت بخشید و در بزرگتری برای آن تنظیم کرد. در ۴۴۷ق/۱۰۵۵م امیرابوالفضل عراقی از امیران طغرل سلجوقی (د ۴۵۵ق/۱۰۶۳م) به اشارت روضه خوان طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق/۹۹۵-۱۰۶۷م) «مشهد و قبه سِتّی فاطمه را بساخت». ساختمان این سازه تا ۴۵۷ق/۱۰۶۵م به طول انجامید. این سازه فاقد حیاط و بیوت و گلدسته بود.
۳.۱.۱.۱ - حمله مغولان
در حمله مغولان، قم نیز از جراحت مصون نماند. البته احتمالاً به بقاع آسیبی نرسید، چون ساختمان عراقی تا زمان صفویان برجای بوده میباشد. برخی گفتهاند که تیمور گورکانی (۷۳۶-۸۰۷ق/۱۳۳۵-۱۴۰۴م) نیز قم را ویران کرد، اما برخی منکر هجوم تیمور به قم گردیدهاند.
حمدالله مستوفی از ویران شدن قم حافظه مینماید، اما معلوم وجود ندارد غرض او، ویرانی ناشی از حمله مغولان میباشد یا این که کسان دیگر؛ نیز مشخص وجود ندارد که به خویش بقعه آسیبی وارداتی میباشد یا این که خیر. بعداز آن فرمانروا محمد الجایتو (د ۷۱۶ق/۱۳۱۶م) که اثر ها وی در مشهد رضوی دارای اسم و رسم میباشد، به عمران شهر قم و مشاهد آن پرداخت. کاشیهای جان دار در آستان که تصویر سواران مغول بر آن نقش گردیده، از اثرها زمان اوست.
۳.۱.۱.۲ - دوران صفویان
در زمان صفویان، آستان حضرت معصومه شکوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و ضریح حضرت معصومه را مرتفعخیس ساختند و به کاشی آراستند. اینان، خادمان و حافظان و زائران را میهمان میکردند و هزینه میدادند و بالجمله «دارالمؤمنین قم درین وقت، کمال معموری و آبادی به هم رسانید». بنای عراقی تا ۹۲۵ق/۱۵۱۹م بر مکان بود. در همین سال فرمان روابیگم دختر فرمان روا اسماعیل نخستین صفوی (د ۹۳۰ق/۱۵۲۳م) به مباشرت عمادبیک، حرم حضرت معصومه را به طور بنایی ۸ پهلو با ۸ صُفّه تجدید کرد و دیوارها را با کاشی مُعَرَّق بیاراست و در جلوِ آن ایوانی با ۲ مناره سازه بنیان و صحنی نیز با یکسری مقبره و تراس طرح جاری شد.
البته حاکم میراحمد منشی، تاریخ بنای سابق الذکر را ۹۴۶ق/۱۵۳۹م و بانی آن را فرمانروابیگی بیگم دختر کجوری و آل بحرالعلوم میگویند در ۵۲۹ق/۱۱۳۴م پاد شاهبیگم دختر عمادبیک، بر رمز مرقد حضرت معصومه گنبدی سازه بنیان.
این گفتهها بیگمان غلط میباشد، چون قزوینی رازی مؤلف النقض (نوشته در ۵۶۰ق/۱۱۶۴م)، از بنای ابوالفضل عراقی کلام میگوید. در شرایطیکه فرمان روابیگم بر بقاع فاطمیه بنایی ساخته بود، او آن را خاطر می کرد. این نادرست ظاهراً بایستی از شباهت دو رقم «۹۲۵» و «۵۲۹» و «عمادبیک» و «مهمادبیک» و ریختگیهای کتیبهای که واعظ کجوری و آل بحرالعلوم آن را نقل کردهاند، ناشی گردیده باشد. خاصه آنکه نتیجه در گنجینه اثرها قم، غلط او را در بیان تاریخ سازه، ناشی از آن می داند که بر اساس ترسیم آن دوران، اعداد روی کتیبهها را معکوس مینوشتند. خویش او مثالهایی ازاینسیرتکامل تاریخنویسی را چشم و شواهدی از آن را آورده میباشد. کتیبه آیتمِ حیثِ کجوری که در روزها قاجاریان میزیست، در آیینهکاری بقعه و دیوارهای گوشه و کنار و محو کاشیها و گچبریهای دیرین بوسیله کیکاووس میرزای قاجار از بین رفت.
در نقطه پایان زمانه صفویان که افاغنه بر کشورایران تاختند، بقعه معصومه از این حمله بیقسمت نماند و اشرف افغان (د ۱۱۴۲ق/۱۷۲۹م) به هنگام عقبنشینی از موازی معدود، همگی نفایس و زر و زیورهای آستان، حتی طلاهای روی صندوق مرقد سلطانعباس را نیز نماید و به یغما موفقیت.
۳.۱.۱.۳ - عصر نادری و زندی
در عصر نادری (۱۱۴۸-۱۱۶۰ق/۱۶۸۸-۱۷۴۷م) و زندی (۱۱۶۲-۱۲۰۹ق/۱۷۴۸-۱۷۹۴) از تجدید بنا یا این که تجدید بنای بقعه، اطلاعی در اختیار وجود ندارد.
۳.۱.۱.۴ - زمانه قاجاریان
در زمان قاجاریان، مقبره مطهر شکوه و عظمت زمانه صفویان را بازیافت. فتحعلیفرمان روا (د ۱۲۵۰ق/۱۸۳۴م) سطح مقبره را با سنگ مرمر فرش کرد، به تصریح کتیبه جانور، آیینهکاری دیوارهای مقبره نیز در روز ها وی شروع شد و در زمانه محمدشاه (د ۱۲۶۴ق/۱۸۴۷م) نقطه نهایی یافت.
۳.۱.۲ - مرقد مطهر
بعداز بنای بقاع و تجدید ساختمان آن، در ۶۰۵ق/۱۲۰۸م به اشاره امیرمظفر احمد بن اسماعیل، اصلی ترین کاشیساز بعدازظهر به اسم محمد بن ابیطاهر کاشی قمی، یا این که محمد بن طاهر بن ابیالحسین بازه زمانی ۸ سال به ساختن کاشیهایی برای مرقد شریف درگیر بود و آخر و عاقبت در ۶۳۰ق/۱۲۳۲م آن کاشیها را فراهم و در مکان خویش تعبیه کرد. این کاشیها هنوز پابرجاست و از دیرینترین و گرانبهاترین اثرها جان دار در آستان به شمار میرود.
ارتفاع مرقد ۹۰/۲ و پهنا و طول آن ۲۰/۱ متر میباشد و زیرا مقداری از خط قبله انحراف داراست، در دوران فرمانرواطهماسب به ارشادوراهنمایی متفحص ثانی ضریحی در محاذات قبله بر گرد آن قرار دادند.
۳.۱.۳ - بارگاه
اولیه بارگاه مرقد، ساخته فرمانروا طهماسب نخستین میباشد. این بارگاه در ۹۵۰ق/۱۵۴۳م به ارتفاع ۸۰/۴ و پهنا ۴۰/۴ و طول ۲ متر از خشت سازه شد. در شمال این بارگاه، دری چوبی برای ورود به مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به مکان آن دری گران بها از طلا و جواهرات مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به مکان آن دری گران بها از طلا جواهرات به امر فتحعلیپاد شاه ساخته و نصب شد.
پاد شاه طهماسب بعداً ضریحی دیگر از فولاد سپید و روشن در نزدیکی بارگاه گذشته به مسافت نیم متری از زاویه جنوب غربی مقبره نصب کرد. این بارگاه در ۱۰۰۰ق/۱۵۹۱م بوسیله پاد شاه عباس نخستین با بارگاه دیگری بده بستان شد. فتحعلیسلطان این بارگاه را در ۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز محورای از سنگ مرمر به طول ۳۰ سانتیمتر مکان اعطا کرد. بارگاه فتحعلیپادشاه یکتوشه در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م و توشه دیگر در ۱۳۶۵ق/۱۹۴۵م به انگیزه فرسودگی نوسازی شد و آخر و عاقبت در ۱۳۴۸ش صورت آن را تغییر تحول دادند و بر ارتفاعش اضافه کردند.
۳.۲ - گنبد
اولیه گنبدی که بر فراز تربت فاطمه سازه شد، ساخته ابوالفضل عراقی در ۴۵۷ق/۱۰۶۴م بود. در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م پاد شاهبیگم صفوی این گنبد را ویران کرد و گنبدی دیگر ایجاد کرد که اینک باقی میباشد. در ۱۵۱۸ق/۱۸۰۳م به دستور فتحعلیفرمانروا با ۰۰۰‘۱۲ آجر زرین گنبد را بیاراستند. طول گنبد از سطح بام ۱۶ متر و از سطح زمین ۳۲ متر میباشد. پیرامون فرنگی آن ۶/۳۵ و پیرامون داخلی آن ۶۶/۲۸ و قطرش ۱۲ متر میباشد.
۳.۳ - گلدستهها
در آستان حضرت معصومه جمعاًً ۶ گلدسته میباشد. دو گلدسته خویش مقبره در اوایل زمان صفویان، بوسیله سلطانبیگم سازه شد. در ۱۱۹۸ق/۱۷۸۳م این ۲ گلدسته بوسیله لطفعلیخان زند مرمت شد، چون از قصیده هاتف اصفهانی که در پیشانی حیاط طلا و جواهرات کتیبه گردیده، برمیآید که ۲ گلدسته پاد شاهبیگم قبل از تجدید بنای لطفعلیخان ویران بوده میباشد.
در ۱۲۱۸ق/۱۸۰۳م فتحعلیفرمانروا این گلدستهها را طلاکاری کرد. این گلدستهها در روزها ناصرالدینفرمانروا، بوسیله حسینخان شاهسوند، دارای شهرت به شهابالملک در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م بازسازی شد و سطح آنان با کاشی تروتمیز گشت. در ۱۲۹۹ق/۱۸۸۱م کامرانمیرزای قاجار آنان را با آجرهای زرین بیاراست. طول این گلدستهها از کف صحن ۲۰/۳۲ و از سطح بام ۴۰/۱۷ و قطر آن ها ۵/۱ متر میباشد.
دو گلدسته دیگر در ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م بوسیله علیاصغرخان اتابک در صحن تازه و طرفین حیاط آینه سازه شد که به گلدسته اتابکی معروف میباشد. طول آنها از کف صحن ۸۰/۴۲ و از سطح بام ۲۸ متر و قطرشان ۳۰/۳ متر میباشد. دو گلدسته دیگر موسوم به گلدسته کوتاه بر فراز زاویههای نصیب درونی صحن تازه جایدارد که همواره از آنها برای اذان اعلام کردن استعمال میشدهاست. این گلدستهها به طول ۵۰/۱۳ متر از کف صحن و قطر ۳ متر و پیرامون ۹۰/۹ متر به صورت هشتضلعی منظم تشکیل شدهاند.
۳.۴ - صحنها و تراسها
آستان حضرت معصومه دارنده ۳ صحن میباشد: صحن عتیق، صحن تازه و صحن صاحب و مالکالزمان.
۳.۴.۱ - صحن عتیق
در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م فرمان روابیگم صفوی برای اولیه توشه صحنی به صورت مربع با ۳ تراس سازه بنیان. این صحن و حیاطها همچنان بر مکان بود تا زمانه فتحعلیفرمانروا، ظواهر آن را تغییر تحول دادند و به صورت ۸ ضلعی نامنظم درآوردند. بعداز آن بر حیاطهای صحن عتیق افزوده شد و در حال حاضر ۷ حیاط در آن می باشد. ۴ حیاط در جنوب و ۳ تراس در شمال صحن.
مشهورترین حیاط صحن عتیق، حیاط طلاست که به وسیله فرمانروابیگم ساخته شد و در ۱۲۴۹ق/۱۸۳۳م به وسیله فتحعلیسلطان طلاکاری گشت. دراین حیاطها گونه های تزیینات هنری اسلامی مانند مقرنسکاری و گچبری و آینهکاری به عمل رفته و کتیبههایی باارزش به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم می شود. ارتفاع تراس طلا و جواهرات ۹ متر، پهنا آن ۶ متر و ارتفاعش ۸۰/۱۴ متر میباشد.
۳.۴.۲ - صحن تازه
این صحن از اثر ها میرزاعلیاصغرخان اتابک میباشد و ساختمان آن ۸ سال از ۱۲۹۵ق/۱۸۷۸م تا ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م به طول انجامید. در صحن تازه که به صورت چندضلعی نامنظم میباشد نیز ۷ تراس است که پر اسم و رسمخیس از همگی حیاط آینه میباشد. این حیاط یکی شاهکارهای معماری و ساخته مدرس حسن معمار قمی میباشد. ارتفاع حیاط ۹ متر، پهنا آن ۸۷/۷ متر و ارتفاعش ۸۰/۱۴ متر میباشد.
تراسهای صحن نو نیز دارنده گونه های تزیینات کاشیکاری، مقرنسکاری، گچبری و آیینهکاری به فعالیت رفته و کتیبههایی پر ارزش به خط کوفی و نسخه ها و ثلث در آن چشم می گردد. ارتفاع حیاط طلا جواهرات ۹ متر، پهنا آن ۶ متر و ارتفاعش ۸۰/۱۴ متر میباشد. تراسهای صحن نو نیز دارنده اشکال تزیینات کاشیکاری، مقرنسکاری، گچبری، حجاری و کتیبههای متعدد میباشد.
۳.۴.۳ - صحن صاحب و مالکالزمان
شغل تشکیل داد صحن صاحب و مالکالزمان با بیوت وابسته به آن در مساحتی حدود ۸ هزار مترمربع با چهار جهت ورودی، در سال ۱۳۸۱ استارت و در سال ۱۳۸۴ به آخر رسید. (ورودی شرقی «شبستان امام خمینی»، ورودی غربی «پل آهنچی»، ورودی شمالی «بست مسجد اعظم»، ورودی جنوبی «خیابان جدیدالاحداث») دیوارههای گوشه و کنار این صحن منقوش به کتیبههای قرآنی با خطوط بنائی و کوفی در ساختار و طرح تازه با ترکیبی از سیمان سپید و خشت میباشد.
۳.۵ - رواقها و گنبدها
در نزدیکی بقعه ۶ رواق است که اکثر اوقات دارنده گنبدی خردخیس از گنبد مهم مقبره میباشد. ۳ رواق ساخته صفویان، ۲ رواق ساخته قاجاریان و یک رواق مرتبط با زمان معاصر میباشد. این رواقها دارنده اشکال هنرهای بدیع اسلامی میباشد و کتیبههایی گرانبها به خط خوشنویسانی معروف مانند محمدرضا امامی در آنان به چشم میخورد.
۳.۵.۱ - رواق شرقی
رواق شرقی یا این که رواق آینه در شرق نوحه جایدارد و در ۱۳۰ق/۱۸۸۲م به وسیله علیاصغرخان اتابک همپا با حیاط آینه ساخته شد. ارتفاع این رواق ۲۳ متر، پهنا آن ۵/۳ متر و ارتفاعش ۵ متر میباشد.
۳.۵.۲ - رواق غربی
رواق غربی مشتمل بر ۳ نصیب میباشد و در ۱۲۳۶ق/۱۸۲۰م بوسیله محمدتقی میرزاحسامالسلطنه فرزند فتحعلیپاد شاه تحت عنوان مسجد بالاسر به مکان عمارت مهمانسرایی که پاد شاه طهماسب در ۹۴۵ق/۱۵۳۸م ساخته بود بنیاد شد.
۳.۵.۳ - رواق و گنبد پاد شاهصفی
رواق و گنبد پاد شاهصفی یا این که بقاع زنانه که آرامگاه سلطان صفی در آن قراردارد و در ۱۰۵۲ق/۱۶۴۲م به فرمان فرمانرواعباس بر فراز آن گنبدی با دو پوشش ساختند. این رواق اینک به مدیحه پیوسته میباشد. دراین رواق کتیبهای با ارزش به خط محمدرضا امامی می باشد که احادیثی بر آن مندرج میباشد.
۳.۵.۴ - رواق و گنبد پادشاهعباس دوم
رواق و گنبد فرمان رواعباس دوم که در ۱۰۷۷ق/۱۶۶۶م بوسیله پاد شاه سلیمان بر روی حرم فرمان روا عباس سازه شد. گنبد آن ۱۶ ضلعی منظم میباشد. درین رواق نیز کتیبهای به خط محمدرضا امامی میباشد که سوره آدینه بر آن مندرج میباشد.
۳.۵.۵ - رواق و گنبد فرمان رواسلیمان
رواق و گنبد پادشاهسلیمان که مرقد سلطان سلیمان و پاد شاه فرمانروا حسین صفوی در آنجاست. این رواق در سال ۱۱۰۷ق/۱۶۹۵م به وسیله فرمان روا حسین ساخته شد. قاعده گنبد آن ۴ ضلعی نامنظم میباشد. کتیبهای به خط خطیب قمی در آن می باشد که سوره حشر بر آن مندرج میباشد.
رواق و گنبد طباطبائی رواقی میباشد به صورت مثلث، ساخته حاجآقا محمد طباطبایی (آیةاللهزاده قمی) که ساختمان آن از ۱۳۶۰ق/۱۹۴۱م تا ۱۳۷۰ق/۱۹۵۰م به درازا کشیده میباشد.
۳.۶ - مدرسه های و مساجد
از استارت ساختمان مقبره، به ندرت مدرسه ها و مساجدی در حوالی آن بوجود آمد. در زمانهای گوناگون تنی چند از این مدرسه های بر تاثیر مرور مجال دستکاری شد، بعد مدرسه های دیگر ساخته شد و همواره بر حجم و مداقه آن ها افزوده گشت تا امروز کهاین مدرسه ها مثلا مکتب فیضیه و دارالشفا، از مرکز ها بسیار اصلی و دارای اعتبار علم ها اسلامی شیعی به شمار میاید.
۳.۷ - موزه
در طول زمانهای متفاوت که از شروع بنای بقعه میگذرد، شی ءها گرانبهایی در آنجا گرد آمده میباشد که زائران و مجاوران بقاع و گاه فرمانروایان به دور و مجاورت آنها را کادو کردهاند. قبل از تأسیس موزه، طی سال های زیاد زیرا جایی برای مراقبت این شی ءها عدم وجود و اینها به طور متفرق در حوالی حرم و بقاع جمع شده بود، بعضی از بین رفت. در ۱۳۱۴ش وزارت معارف وقت محلی را در غرب بقعه زنانه در لحاظ گرفت و بعداز تجدید بنا به موزه آستان تخصیص بخشید.
آن گاهها موزه را به محلی در جنب مکتب فیضیه، در کنار دفتر کار تولیت آستان جابجایی دادند و در مکان ساختمان موزه دیرین، مسجد موزه را سازه کردند. دراین موزه اشیا نفیسی زیرا مسکوکات سابق و گرانبهای زرین و سیمین اسلامی از بعد از ظهر خلفای عباسی تا دوران معاصر، قالی کوچکهای ارزشمند، درهای زرین و سیمین، قندیل و چلچراغ و شمعدان و بخش اعظمی چیزهای دیگر محافظت میگردد.
۳.۸ - کتابخانه
قبل از تأسیس کتابخانه آستان، پاره ای از کتابهای گران بها خطی و قرآنهای مذهب و گرانبهایی را که در حین سالیان متمادی گرد آمده بود، در حجرهای بنا شده در غرب صحن عتیق روی هم انباشته و جلوِ آن را دیوار کشیده بودند. در سال ۱۳۱۴ش که درگیر ساختن موزه بودند، بعضی از این کتابها از دربین رفت.
سایر را در دو صفّه بلندمرتبه بر فراز صفههای داخلی تراس آینه مکان دادند. در ۱۳۳۰ش، کتابخانهای مرکب از ۲ تالار رسیدگی و یک دفتر کار، روی حجرههای شرقی صحن عتیق و ۲ مخزن کتاب روی بقعه مستوفی و غرفه مشرقالشمسین ساخته شد و آن کتابها را به آنجا منتقل کردند.
۴ - موقوفات آستان
[بازنویسی]
چنانکه از گفته حسن بن محمد قمی برمیآید از دیرباز املاک و رقباتی وقف آستان حضرت معصومه بوده میباشد. در حین سالیان، از سوی عموم و فرمانروایان بر این موقوفات افزوده گردیده تا امروز که املاک و مستغلات اکثری جزء موقوفات افزوده گردیده تا امروز که املاک و مستغلات اکثری جزء موقوفات آستان گشته میباشد. وقفطومارهای بخش اعظمی از موقوفات در حال حاضر باقی میباشد و آنان را ابتدا و ایفا قرآنهای خطی آستان میقدرت روئت کرد.
۴.۱ - سابقترین وقفطومار
تاریخ قدیمیترین وقفطومار به حدود ۵۹۰ق/۱۵۴۳م می رسد. موقوفات آستان مشتمل بر زمین و مستغلاتی زیرا املاک مزروعی، مغازهها و شی ها قیمتی فراوان میباشد که درآمدهای نتایج از آن به مصارف رقم خورده میرسد.
۴.۲ - رسیدگی بر موقوفات
بررسی بر موقوفات و مصرف درآمد آنها، نیازمند گزینش کسی میباشد که متصدی این وظایف باشد. به همین عامل، بزرگان شیعه نیز عده ای را از سوی خویش تحت عنوان نماینده قانونی وقف برای تحقیق بر موقوفات مقبره و ضریح امامان سلف و امامزادگان انتخاب میکردهاند.
۵ - تولیت آستان
[بازنویسی]
سابقترین خبری که درباره ی تولیت آستان حضرت معصومه در مشت میباشد، داستان حسن بن محمد قمی میباشد که از احمد بن اسحاق اشعری تحت عنوان نماینده قانونی وقف قم از سوی امام حسن عسکری (علیهالسّلام) خاطر نموده است. وکالت موقوفات به گذر زمان فرصت به تولیت تغییر تحول یافت و متولیان که بعداً دارنده اختیارات بزرگتری گردیدند، از سوی امیران و فرمانروایان انتخاب میشدند.
۵.۱ - دیرینترین دستور تولیت
سابقترین دستور تولیت آستان حضرت معصومه که در حال حاضر در چنگ میباشد، دستور جهانشاه ترکمان قرهقویونلو میباشد که در ۲۷ جمادیالاول ۸۶۸ق/۶ دسامبر ۱۴۶۴م صادر گردیدهاست. در دستور فرمانروا طهماسب که در ۹۴۸ق/۱۵۴۱م و دستور سلطان عباس که در ۱۰۱۷ق/۱۶۰۸م صادر گردیده است، اسمهای یک سری بدن از متولیان آن زمان که از یک خانواده بودهاند، دیده میشود. درین روز ها، انتصاب و برکنار پرسنل آستان نیز از وظایف متولیان بوده میباشد. بعد از آن در طول تعدادی قرن کم کم حدود اختیارات متولیان ارتقا یافت تا آنجا که امروزه همگی کارها آستان طبق اساسنامه تصویب شده، با تولیت آستان میباشد.