مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد

سیاست فرنگی
رابطه ها اولجایتو با خان اردوی زرین یا این که آلتین اردو (ه م) در دشت قپچاق، نخست صمیمانه بود [۲۶]. البته ازبک خان (ه م) جانشین توقتا، ادعای گذشته خانات آلتین اردو را که اران و آذربایجان را بخشی از قلمرو خویش می‌پنداشتند، تجدید کرد؛ به خصوص در اواخر حیات اولجایتو رابطه ها وی با خان اردوی زرین مشقت بار رو به تیرگی بنیان. در ۷۱۵ق /۱۳۱۵م، پدر اغول از اردوی زرین بعد از آنکه خوارزم را به باد غارت اعطا کرد، به اولجایتو تامین پیروزی و به‌این سان، در میان ایلخان کشور ایران و ازبک، بدگمانی بوجود آمد، البته آخر و عاقبت پدر اغول به امر اولجایتو به قتل رسید و رابطه ها وی با ازبک رو به بهبود مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بنیان.[۲۷].

ارتباط با ممالک مصر
گران قدر‌ترین معاند ایلخانان در کشور‌ایران در‌این بعدازظهر مملوکان مصر بودند. اولجایتو در اوایل فرمانروایی کوشید تا رابطه ها صمیمانه با آنها برقرار نماید [۲۸] و طی طومار‌ای که در تاریخ وصاف [۲۹] آمده، به وعد و وعید پیش آمد. این عمل سبب شد نوقتا، خان اردوی زرین در تحریک پاد شاه مصر به یورش به قلمرو ایلخانان توفیقی آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نیابد.

فقط لشکرکشی اولجایتو به قلمرو مملوکان، در ۷۱۲ق /۱۳۱۲م اتفاق افتاد. در سال جاری ملک الناصر محمدبن قلاوون به قتل معارضان خویش دست گشود و قراسنقر حکم دهنده دمشق، جمال الدین افرم، والی حلب و بعضا دیگر از امرای شام به اولجایتو پشتیبانی بردند و اورا به لشکرکشی به شام واداشتند. به ماجرا منابع اهل ایران اولجایتو به رحبه لشکر کشید و قلعة آنجا را گشود و به بغداد رجوع و برگشت [۳۰]، ولی به داستان ابوالفدا [۳۱] - که خویش در آن مجال والی حماه بود - اولجایتو به سبب ساز پایداری مدافعان و نیز قحطی، عمل محاصره قلعه را بعد از یک ماه رها رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرد.[۳۲].

ارتباط با مسیحیان اروپا
ایلخانان جمهوری اسلامی ایران، از به عبارتی استارت فرمانروایی برای تقابل با ممالیک مصر می‌کوشیدند تا با پادشاهان مسیحی اروپا متحد شوند. اولجایتو نیز همین طرز پدرش ارغون و برادرش غازان را پی شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گرفت.

او نخست حکومت، دو سفیر نزد پاپ کلمان پنجم، فیلیپ لوبل، شاه فرانسه و ادوارد دوم، پاد شاه انگلستان ارسال کرد. ایلخان در طومار‌ای به فیلیپ لوبل، فرمان روا فرانسه از وی خواست که بر ضد معاند مشترک، یعنی ممالیک مصر متحد شوند.از جواب فیلیپ لوبل بدین طومار، درایت در اختیار وجود ندارد [۳۳]. ادوارد دوم، شاه انگلستان نیز در سال ۷۰۷ق /۱۳۰۷م دو طومار به ایلخان نوشت. پاپ کلمان پنجم نیز در طومار‌ای که در ۶ رمضان ۷۰۷ق /۱ مارس ۱۳۰۸م به اولجایتو نوشت، از او خواست هنگام ورود جنگجویان مسیحی به ارمنستان، اسب و آذوقه در چنگ آن ها گذارد و خویش با صد هزار سوار آنها را در تسخیر ارض مقدس کمک رساند[۳۴]. از این طومار‌ها پیداست که اروپای مسیحی تصور صدق از حال و روز شرق، به ویژه ایلخانان جمهوری اسلامی ایران و گرایشهای شرعی آن‌ها نداشتند؛ چه، بیان کننده گمان می‌کردند که اولجایتو مسیحی میباشد و در رواج آیین مسیح می کوشد، حالا آنکه وی خویش را چنان مسلمانی می‌پنداشت که مصریان مسلمان را به سستی در ایمان تبهکار می کرد و همو در ۷۱۴ق /۱۳۱۴م به قتل ۳ راهب در تبریز و ارزنجان دستور اعطا کرد [۳۵]. به هر درحال حاضر اتحاد اولجایتو با دولتهای مسیحی اروپایی هیچوقت تحقق نیافت [۳۶]

اولجایتو با ا¸ندرونیکوس دوم، امپراتور روم شرقی رابطه ها صمیمانه داشت و امپراتور برای محافظت قلمرو خویش از یورشهای ترکمانان آسیای صغیر و کیلیکیه، با ایلخان کشور‌ایران عهد اتحاد بست و خواهر خویش، مریم را بدو به زنی اعطا کرد. اولجایتو نیز برای تقابل با حاکمان رخنه‌ آناتولی، ۳۰ هزار سپاهی به مرزهای غربی آسیای صغیر روانه کرد؛ با اینهمه، ترکان کم کم قلمرو خویش را توسعه دادند.[۳۷].

محمد دِيابُ ابراهیم المصری (۱۹۶۵-۲۰۲۴م/۱۳۴۳-۱۴۰۳ش) پر اسم و رسم به محمد ضِیْف، فرمانده گردان‌های عِزُالدین قَسّام، شاخه نظامی حماس بود. پیاده سازی عملیات‌های نظامی و کانال‌های تونلی حماس، از عمل‌های وی در زمان نبرد با رژیم صهیونیستی مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.

او‌را طراح عملیات گردباد‌الاقصیٰ می دانند. او در ۱۳ جولای سال ۲۰۲۴م (۲۳ تیر سال ۱۴۰۲ش) در نوار غزه بوسیله اسرائيل ترور آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شد.

تأثیرگذاری بر مقاومت
محمد ضیف، ملقب به ابوخالد یکی‌از فرماندهان نظامی حماس، نقش محوری در پیاده سازی و اجرای عملیات‌های والا نظامی این مجموعه داشت.[۱] او‌را طراح اساسی عملیات گردباد‌الاقصیٰ می دانند[۲] که در جریان آن، تنی چند از صهیونیست‌ها در مرز و بوم‌های اشغالی بازداشت و به غزه منتقل رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شدند.[۳]

ضیف با به‌کارگیری تاکتیک‌های نوین، ازجمله ساخت‌و‌ساز کانال‌های بزرگ تونل‌های زیرزمینی و پیشرفت راکت‌های قَسّام، به نمادی از مقاومت فلسطین در قبال اسرائیل تبدیل شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گردیده‌است.[۴]

وی برای اولیه‌توشه در سال ۱۹۹۴م، در مقابل دوربین رسانه‌ها ظواهر شد و خبر اسارت یک نظامی صهیونیست را گفت و خواهان آزادی احمد یاسین، نهاد‌گذار حماس شد. این روی داد به‌تیتر نقطه‌عطفی در تاریخ حماس و مبارزات فلسطینیان شناخته می‌گردد.[۵]

معاش‌طومار
محمد دیاب ابراهیم المصری، دارای اسم و رسم به محمد ضیف، در سال ۱۹۶۵م/۱۳۴۳ش در اردوگاه پناهندگان خان‌یونس در نوار غزه به دنیا آمد.[۶] وی در سال ۱۹۸۹م (۱۳۶۷ش) به‌دست نیروهای اسرائیلی بازداشت شد و به اتهامِ کار در شاخه نظامی حماس، ۱۶ ماه را در زندان گذراند. بعد از آزادی، به‌همدم یارانش، گردان‌های عزالدین قسام، شاخه نظامی حماس، را تأسیس کرد. قبل از ترور صَلاح شَخرابَةَ در سال ۲۰۰۲م/۱۳۸۰ش، ضیف شاخه قسام را در کرانه باختری فعال سازی کرد و بعداز شهیدشدن شحاده، به‌تیتر فرمانده اساسی این گردان‌ها منصوب شد.[۷] محمد ضیف از نزدیکان یحیی عیاش، از نهاد‌گذاران حماس بود و نقش کلیدی در پیاده سازی و اجرای عملیات‌های مختلف علیه رژیم صهیونیستی جاری ساختن کرد.[۸]

ترور
سازمان داده ها رژیم صهیونیستی (شاباک) همت‌های زیادی برای ترور محمد ضیف اجرا بخشید؛ ولی به‌عامل بضاعت و توان او در نجات‌یافتن از ترورها و پنهان نگهداشتن خویش، این ترورهای ناموفق بود. در بعضی گزارش‌ها به وی کنیه «فرزند مرگ» داده گردیده بود.[۹]

در سال ۲۰۰۶م، طی یک حمله هوایی در نوار غزه، ضیف زخمی شد، البته جان سلامت به در موفقیت. بعداز این اتفاق، محمد ضیف معاش مخفیانه‌ای را در پیش گرفت. در ۱۳ جولای ۲۰۲۴م/۲۳ تیر ۱۴۰۳ش رژیم صهیونیستی در یک عملیات ویژه، اورا در حمله موشکی به شهیدشدن رساند.[۱۰] اسرائیل در ۱ اوت ۲۰۲۴م ۱۱ مرداد ۱۴۰۳ش گفت که سه هفته پیش در بمباران ناحیه‌ای در خان‌یونس ضیف را ترور نموده است؛ سخنگوی حماس نیز در ۱۱ بهمن ۱۴۰۳ش شهیدشدن اورا تأیید کرد.[۱۱]

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کشور‌ایران،[۱۲] حزب‌الله لبنان،[۱۳] انصارالله یمن،[۱۴] و دسته‌های فلسطینی همانند حماس و جهاد اسلامی[۱۵] شهید شدن ضیف را تسلیت گفتند. عموم شهرهای فلسطین، ترکیه، لبنان[۱۶] و یمن[۱۷] برای ضیف نماز میت غیابی برگزار کردند.

استارت خلافت

حدیثی از امام علی(ع) در تعریف رسول(ص)، به خط حافظ عثمان، خوشنویس سده یازدهم هجری، که در چهار طرف آن اسم خلفای راشدین آمده میباشد (۱۱۰۳ق).
یک روز بعداز ماجرای سقیفه ابوبکر به مسجد رفت و بعد از حمد پروردگار مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد اذعان کرد:‌

«ای عموم، در حالی که شایسته ترین شما نیستم، بر شما ولایت یافتم. در عمل عالی منرا امداد دهید و در صورتی کج شدم، من را هدایت فرمائید... ناتوان شما پیش اینجانب ناتوان میباشد تا ان شاء الله حق را بدو رسانم و نیرومند شما نزد اینجانب ناتوان میباشد تا ان شاء الله حق را از وی بستانم. هیچ کس جهاد در رویکرد خداوند را فرو آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نگذارد.

چه، هر قومی که جهاد را فرو نهند، معبود آنها‌را خوار می‌گرداند... مادام که تقلید خداوند و نبی وی میکنم، اطاعتم فرمایید و در حالتی‌که از امر آفریدگار و فرستاده سرپیچیدم، حق اطاعت بر شما ندارم. به نماز برخیزید که معبود شما‌را عفو و بخشش رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نماید.»[۸۵]
او در خطبه دیگر بعداز ثنا خداوند اعلام‌کرد:‌

«ای عموم، اینجانب نیز زیرا شمایم. شاید آنچه فرستاده خداوند می‌توانست کرد، از اینجانب توقع دارید. پروردگار محمد(ص) را از جهانیان برگزید و از آفات مصون داشت، البته اینجانب تابعم خیر مبدع. در صورتیکه به شیوه راست رفتم اطاعتم نمایید و در حالتی که اشتباه کردم، به خط مش راست هدایتم فرمایید... با خبر باشید که من‌را شیطانی میباشد که گاهی من را فرو می گیرد، هرگاه پیش اینجانب آمد، از اینجانب شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بپرهیزید....[۸۶]
این خطبه‌ها از طریقه محققان و دانشمندان اهل سنت آرم‌ای از متانت، تواضع و پای‌بندی ابوبکر به سنت‌های نبوی و رهنمودی با ارزش در طرز حکومت برای آیندگان به شمار آمده میباشد[۸۷]، البته علمای شیعه برخی از قسمت‌های آن‌ها‌را از مطاعن ابوبکر و دلیلی بر ناشایستگی وی در مورد خلافت دانسته و در‌این باب بر مبنای اعتقادات خود (اصل امامت) به دعوا پرداخته‌اند.[۸۸]

با اینکه خلافت ابوبکر در آن مجلس قطعی شد، اما گروهی از مهاجران و انصار از بیعت با او امتناع ورزیدند. اسم یک‌سری بدن از آن ها که در منابع آمده عبارتند از: علی(ع)، سعد بن عباده، عباس بن عبدالمطلب، ادب بن عباس، زبیر بن عوام، خالد بن سعید، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عمار یاسر ، براء بن عازب، ابی بن کعب، حذیفه بن یمان، خزیمه بن اثبات، ابو ایوب انصاری، آسوده بن حنیف، عثمان بن حنیف، ابوالهیثم بن التیهان، سعد بن ابی وقاص و ابوسفیان بن حرب.[۸۹] از این فی مابین جز سعد بن عباده که خویش مدعا خلافت بود و اشخاصی زیرا ابوسفیان و هوادارانش که هدف های مادی داشتند[۹۰]، گروهی به استناد سوابق علی(ع) در اسلام، سرویس ها براق و قرابت و خویشی وی با فرستاده یعنی به عبارتی دلیل‌ای که در سقیفه برای حق تقدم ابوبکر در خصوص خلافت بدانها استناد گردیده بود و علی(ع) و بنی هاشم نیز تنهاً از باب الزام معارضان بدان احتجاج می‌کردند[۹۱] خلافت را حق علی(ع) می‌دانستند و گروهی دیگر شیعه‌ها علی(ع) مسأله جانشینی و رهبری جامعه اسلامی را والاترین منزلت مذهبی می‌دانستند و با استناد به آیه «اِنَّ الله اصْطَفی آدَمَ وَ نوحاً وَ آلَ اِبْراهیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمینَ، ذُرّیهً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ…»[۹۲] و اینکه حضرت محمد(ص) و خویشاوندان وی از ذریه ابراهیم‌اند و دارنده به عبارتی فضیلت ها و استعداد‌ها، و نیز آیه «اِنَّما وَلیکُمُ الله وَ رَسولُهُ وَ الَّذینَ آمَآهنگ الّذینَ یقیمونَ الصّلوة وَ یؤتونَ الزّکوهَ وَهُمْ راکِعونَ»[۹۳] و آیاتی دیگر[۹۴]، همینطور به استناد خبر ها متواتری زیرا، حدیث‌دار[۹۵]، حدیث مقام[۹۶] و حدیث غدیر[۹۷]، قائل به «نص و انتخاب» در خلافت بودند.[۹۸]

سعد بن عباده تا نقطه پايان قدمت خویش با ابوبکر و قدمت بن خطاب بیعت نکرد. او در خلافت قدمت به شام کوچ کرد و در حوران نیم‌شبی اورا کشته یافتند.[۹۹] البته بلاذری به قصه از مدائنی، ابومخنف و کلبی آورده میباشد که قدمت مردی را به حوران گسیل کرد و بدو امر بخشید که اورا تطمیع کن و به بیعت فرا خوان و در‌صورتی‌که نپذیرفت، از پروردگار بر ضد وی کمک خواه. آن مرد با سعد دیدار کرد و زیرا نتوانست از وی بیعت بگیرد، با تیری او را کشت. بلاذری بعد به ماجرا مشهوری که مبتنی بر آن «سعد به دست جنیان مورد قتل واقع شده»، اشاره می‌نماید.[۱۰۰]براساس بعضا گزارش‌ها هنگامی ابوقحافه، بابا ابوبکر از به اقتدار وصال پسرش آگاه شد آیه ۲۶ سوره آل عمران را خواند اما بعد از این که پرسید به چه دلیلی وی به زمامداری رسید گفتند به منجر این که سنش زیاد بود؛ ابو قحافه در پاسخشان ذکر کرد اینجانب که از وی سنم ببیش خیس میباشد. و در نقل دیگری ابوقحافه پرسید چرا علی را به زمامداری برنگزیدند؟ گفتند زیرا علی سنش نادر میباشد و ابوبکر سنش بیش خیس بود و وی درپاسخ ذکر کرد در صورتی به متعددی سن باشد اینجانب که سنم بیش خیس میباشد و خاطر نشان نمود که در حق علی ظلم کردند چون که نبی برای وی بیعت گرفته بود و به امر داده بود که با وی بیعت کنیم. [۱۰۱]

قدمت بن‌ محمد بن‌ عبدالرحمان‌ بصری، دارای شهرت به ابن اُذَینه از محدثان شیعه در قرن دوم قمری و از اصحاب امام راست گو(ع) و امام کاظم(ع). از ابن اذینه ۴۸۲ قصه در منابع حدیثی شیعه نقل شد‌ه‌است و رجالیان شیعه وثاقت اورا تأیید کرده‌اند. بیشتر احادیث منقول از او شرعی میباشد با این هم اکنون در بعضا مسائل کلامی مانند امامت نیز روایاتی مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد داراست.

صحابه امام درستگو(ع)
از معاش‌ و تاریخ‌ میلاد‌ و مرگ‌ وی چیزی بیان نشده میباشد. همین‌ اندازه‌ پر‌نور‌ میباشد‌ که‌ وی از یاران امام راستگو بوده‌ میباشد‌.[۱] او را از شاگردان‌ و اصحاب‌ امام کاظم(ع) نیز دانسته‌اند.[۲] به‌ گفته نجاشی وی از روش‌ مکاتبه‌ از امام‌ راست گو‌(ع) قصه‌ کرده‌ میباشد‌. در‌حالتی که این‌ کلام‌ صحیح‌ باشد، بی‌شک وتردید او به‌ طور دائمی در بصره می‌زیسته‌ میباشد‌ و احتمالاً به‌ همین‌ ادله‌ میباشد‌ که‌ اورا بلندمرتبه‌ شیعه ها بصره‌ آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شمرده‌اند.[۳]

اعتبار رجالی
بیشتر رجال‌ شناسان‌ شیعی‌ او را ثقه‌ دانسته‌اند.[۴] نوری می گوید وثاقت‌ ابن‌ اذینه‌ گزینه حادثه‌ کلیه محدثان‌ و رجال‌ شناسان‌ شیعه میباشد‌.[۵]

مشایخ
ابن‌ اذینه‌ احادیث‌ اکثری را نقل‌ کرده‌ و اسم‌ وی در سلسله‌ سندها ۴۸۲ حدیث آمده‌ میباشد‌.[۶] بیشتر این‌ احادیث‌ که‌ به‌ خصوص‌ از امام‌ درست گو‌(ع) میباشد‌، از روش‌ زرارة بن‌ اَعْین‌ صحابی‌ و محدّث‌ معروف شیعی‌ نقل‌ گردیده‌ میباشد‌،[۷] ولی وی افزون‌ بر زراره‌ از محدثان‌ دیگری نیز داستان‌ کرده‌ که‌ شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد برای مثال:

عبیدالله‌ حلی‌[۸]
اَبان‌ بن‌ ابی‌ عیاش‌[۹]
فُضیل‌ بن‌ یسار کوفی‌[۱۰]
بُکیر بن‌ اعین‌
عبیدبن‌ زراره‌
محمد بن مسلم ثقفی کوفی[۱۱]
راویان
موفق‌ محدثان‌ قرن دوم قمری از ابن‌ اُذینه‌ قصه‌ کرده‌اند؛ مثلا:

ابن‌ ابی‌ عُمَیر[۱۲]
علی بن رئاب[۱۳]
احمد بن‌ میثم‌ بن‌ دُکین‌
صفوان‌[۱۴]
حسن‌ بن‌ محمد سماعه‌[۱۵]
اسحاق‌ بن‌ ابراهیم‌ بن‌ قدمت یمانی‌[۱۶]
حریز بن عبدالله سجستانی
عثمان‌ بن‌ عیسی‌
جمیل بن‌ درّاج‌
حماد بن‌ عیسی‌
علی بن حسن بن رباط
منصور بن یونس
منصور بزرج
علی‌ بن‌ اسباط
احمد بن عایذ و پدرش‌
محمد ابن‌ صَدَقة بصری
صحیح بن ابی منصور
محمد بن قدمت
عبدالعظیم‌ بن‌ عبدالله‌ حسنی‌[۱۷]
احمد بن محمد بن عیسی و پدرش‌[۱۸]
یونس بن عبدالرحمان‌[۱۹]
تبحر در دانش حرف
هرچند پیروز‌ احادیث‌ ابن‌ اذینه‌ دینی‌ میباشد‌، البته گاه‌ روایاتی‌ در مقوله امامت و دیگر مسائل‌ کلامی‌ نیز از او نقل‌ گردیده‌ میباشد‌ و این‌ نشانه‌ میدهد که‌ او در دانش‌ صحبت‌ نیز دستی‌ داشته‌ میباشد‌. داستان‌ نوری[۲۰] که‌ میگوید ابن‌ اذینه‌ با معارضان‌ فکری خویش به‌ مباحثه‌ می‌پرداخته‌، مؤید این‌ لحاظ میباشد‌.

طوسی‌[۲۱] آورده‌ میباشد‌ که‌ ابن‌ اذینه‌ اثری با تیتر‌ کتاب‌ الفرائض‌ در دو ورژن خرد‌ و تبارک‌ داشته‌ که‌ احمد بن‌ میثم‌ ابن‌ دکین‌ آن‌ را قصه‌ کرده‌ میباشد‌.

هم اسم ابن اذینه
طوسی‌ در چنگ معرفة الرجال[۲۲] از محدث‌ دیگری به‌ اسم‌ محمد بن‌ قدمت بن‌ اذینه‌ حافظه کرده‌ که‌ در دیگر منابع‌ رجالی‌ شیعی‌ پس‌ از او نیز آمده‌ میباشد‌. طوسی‌ میگوید که‌ او کوفی‌ بوده‌ و از دست حکومت مهدی عباسی‌ گریخته‌ و در یمن درگذشته‌ و لذا احادیث‌ متعددی از وی نقل‌ نشده‌ میباشد‌. برقی[۲۳] این‌ فرد‌ را مدنی‌ می داند.

از تک تک‌ این‌ سخنان‌ اینگونه‌ برمی‌آید که‌ این‌ دو نفر یکی‌از‌ نبوده‌اند، چون قدمت بن‌ اذینه‌ بصری بود و احادیث‌ بخش اعظمی نیز از وی نقل‌ گردیده‌ میباشد‌. ممکن‌ میباشد‌ محمد فرزند قدمت بن‌ اذینه‌ بوده‌ باشد. قصه‌ طوسی‌[۲۴] که‌ می گوید محمد به‌ استدلال‌ آوازه‌ پدرش‌، به‌ ابن‌ اذینه‌ دارای اسم و رسم گشته‌ میباشد‌، این‌ احتمال‌ را تقویت‌ می‌نماید.

پانویس
برقی‌، ص۴۷؛ نجاشی‌، ص۲۸۳
برقی‌، ص۴۷
نجاشی، رجال، ص۲۸۳
طوسی‌، الفهرست‌، ص۲۴۰؛ علامه‌ حلّی‌، ص۵۹؛ مجلسی‌، ص۱۶۰
نوری، ج۳، ص۶۳۶
خویی‌، ج۱۳، ص۲۰
طوسی‌، تفویض معرفة الرجال‌، ج۱ (۲)، ص۶۴
طوسی‌، سپردن معرفة الرجال‌، ج ۱ (۲)، ص۱۵۲
قهپایی‌، ج۳، ص۱۵۶
نوری، ج۳، ص۶۴۴
خویی‌، ج۱۳، ص۲۰

حَمزة بن عَبدالمُطَّلِب، ملقب به اسدالله، اسد پیامبر‌الله و سیدالشهداء، عموی رسول اکرم(ص) و از شهدای اُحُد میباشد. حمزه از حامیان اصلی دعوت رسول اکرم(ص) بود و گفته‌اند که وی حتی‌در وقتی که هنوز مسلمان نشده بود، از نبی(ص) در مقابل آزار مشرکان نگهبانی می کرد. او از بزرگان قریش بود و از این رو، با مسلمان شدنش، از واحد سنجش آزار قریش نسبت به نبی(ص) مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کاسته شد.

وی در شعب ابی‌طالب یاور مسلمان ها بود و در غزوه بدر و غزوه احد کمپانی داشت و در احد در سال سوم هجری به شهید شدن آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد رسید.

منزلت حمزه
تأثیر عمیق شخصیت حمزه و محبوبیت وی بعد از شهادتش سبب ساز شد بعضا از صحابه فرزندان خویش را حمزه اسم نهادند.[۱] شهید شدن حمزه و جعفر بن ابی‌طالب برهان کاهش توان بنی‌هاشم در مقابل قریش و به خلافت نرسیدن علی بن ابی‌طالب(ع) پس از نبی(ص) دانسته رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گردیده‌است.[۲]

براساس بعضا احادیث[۳] و تفاسیر، آیه ۲۳ سوره احزاب در شأن امام علی(ع)، حمزه، جعفر بن ابی‌طالب و عُبیدة بن حارث نازل شد‌ه‌است[۴] و خواسته از «فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَىٰ نَحْبَهُ» عده ای که به شهید شدن رسیدند، حمزه و جعفر بن ابی‌طالب شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد می‌باشند.[۵]

فضائل وی در احادیث
امام علی(ع) و بقیه امامان شیعه در احتجاج با معارضان، به خویشاوندی خویش با حمزه و جعفر مباهات کرده‌اند.[۶]

درباره فضائل و کرامات حمزه احادیث اکثری نقل گردیده است.[۷] نبی اکرم(ص)، حمزه و جعفر بن ابی‌طالب و علی(ع) را شایسته ترین عموم[۸] و جزو هفت نفر از شایسته ترین کسان از نسل بنی‌هاشم خواند[۹] و نیز علی(ع)، حمزه و جعفر بن ابی‌طالب را شایسته ترینِ شهدا نامید.[۱۰] نبی(ص) می‌خاطرنشان کرد که حمزه شرط خویشاوندی را رعایت کرد و اجرا خوبی داشت.[۱۱]

در احادیث به اسب حمزه به اسم وَرد و شمشیرش لِیاح،[۱۲] و دیگر متعلقات او اشاره گردیده‌است.

فرصت ولادت
مطابق روایاتی که میگویند ثُوَیبه، کنیز ابولهب، به نبی(ص) و حمزه شیر داده میباشد[۱۳] و نیز تأکید فرستاده(ص) بر اینکه حمزه اخوی رضاعی اوست، [۱۴] حمزه حداکثر دو سال از رسول(ص) تبارک‌خیس بوده میباشد. توده‌ای این اختلاف سنی را چهار سال هم دانسته‌اند[۱۵] که باتوجه به شک برخی از دانشمندان در زمینه‌ی شیر دادن ثویبه به رسول، [۱۶] ممکن میباشد بیشتر هم باشد. مجموعاَ، او احتمالاً دو تا چهار سال قبل از عام الفیل (سال ولادت نبی اکرم) متولد شد‌ه‌است. باباِ حمزه، عبدالمطلب و مادرش و مامان خواهرش صفیه، هالة بنت أهيب ابن بنده مناف بن زهرة میباشد و با عبدالله بابا فرستاده از دو مامان می‌باشند مامان عبدالله فاطمه دختر عمرو بن عائذ مخزومی یک کدام از دیگر از همسران بنده المطلب میباشد. [۱۷]

اسم، لقب و کنیه
حمزه بن عبدالمطلب، عموی فرستاده اکرم(ص) و از شهدای اُحُد. لقب‌اش ابوعُماره و ابویعْلی[۱۸] و مادرش هاله بنت اُهَیب (وُهَیب) بن عبدمَناف بن زُهره بود.[۱۹] کلمه حمزه را نیز به معنای شیر[۲۰] یا این که تیزفهم[۲۱] دانسته‌اند.

او را اسدالله و اسد فرستاده‌الله کنیه داده‌اند.[۲۲] بعد از شهید شدن حمزه، جبرئیل به رسول خبر بخشید که حمزه در افق‌ها بدین دو تیتر ملقب گشته میباشد.[۲۳] یکی از دیگر از لقب‌ها اصلی حمزه، سیدالشهداء میباشد.[۲۴] مرتضی مطهری کنیه سیدالشهداء را برای حمزه، مقید و برای امام حسین(ع)، مطلق می‌شمارد و بر این نکته تاریخی تأکید می‌ورزد که‌این کنیه پیش از عاشورا منحصربه‌فرد حمزه بود اما بعداز عاشورا کنیه امام حسین(ع) شد و حمزه، سیدالشهدای فرصت خودش میباشد اما امام حسین(ع) سیدالشهدای کلیه مجال هاست همانطور که مریم، سرور بانوان زمان خودش میباشد البته فاطمه(س)، سرور زنان تمامی زمانه‌ها.[۲۵] ملاصالح مازندرانی همین حیث را پیش از مرتضی مطهری مطرح کرده‌میباشد.[۲۶]

سید محسن طباطبائی حکیم (۱۳۰۶ـ۱۳۹۰ق)، مرجع تاسی شیعه‌ها در قرن ۱۴ هجری قمری، بومی نجف. وی پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، از مراجع پیروی معروف بود. سیدمحسن در راستای رویارویی با کمونیسم در عراق، عضویت در حزب کمونیست را تحریم کرد و در راستای پیشرفت شغل‌های فقهی، جماعت العلماء را در نجف اساس‌گذاری کرد. حکیم در جوانی و در جریان مبارزه جهانی نخستین، در امان از عثمانی، فرماندهی بخشی از عراقیان را بر ذمه داشت. وی یک سری کتابخانه در یکسری سرزمین فرنگی تأسیس کرد. کتاب مستمسک العروة الوثقی مشهورترین تاثیر فقاهتی مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد اوست.

تنی چند از فرزندان سید محسن حکیم، بوسیله حکومت بعث عراق زندانی و کشته شدند. سید محمدباقر حکیم مشهورترین فرزند اوست که در سال ۱۳۸۲ش در انفجار بمب در نجف کشته آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شد.

معاش
سید محسن حکیم در ۱۳۰۶ق در نجف چشم به جهان گشود.[۱] پدرش، سید مهدی حکیم، از عالمان نجف بود.[۲] محسن، در شش سالگی پدرش را از دست اعطا کرد.[۳] حکیم، ده پسر و چهار دختر داشت. یوسف، محمدرضا، محمدمهدی، کاظم، محمدباقر، عبدالهادی، عبدالصاحب، علاءالدین، عبدالعزیز، و محمدحسین، پسران وی رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشند.

سال‌های نهایی معاش سیدمحسن با حبس خانگی و سختگیری بر حوزه علمیه و شیعه ها عراق و مقاومت او همپا بود؛ بعد از کودتای حسن‌البکر، فشارهای حزب بعث بر حکیم بیشتر شد و حزب بعث سعی می کرد وی تسلیم خواهد شد.[۴] سید محسن حکیم در ۲۷ ربیع‌الاول، ۱۳۹۰ق[۵]، در ۸۴ سالگی، بر تاثیر بیماری در بغداد درگذشت. پیکر وی از بغداد تا کربلا و آنگاه تا نجف تشییع شد و در مسجد هندی و در کنار کتابخانه‌اش، به خاک امانت شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شد.[۶]

تحصیلات
حکیم از هفت سالگی تلاوت قرآن و تلاوت و تایپ کردن، و از خیر سالگی علم آموزی علم ها فقاهتی را استارت کرد.[۷] درس‌های مقدماتی، مانند ادبیات عرب و منطق و برخی متن ها اصول فقه (مانند قانون ها و معالم) و بعضا متن‌ها فقه (مانند شرایع و لمعه) را نزد برادرش، سید محمود، و دروس مقاطع فراتر را نزد اشخاصی زیرا درست گو جواهری و درستگو بهبهانی خواند. [۸]

اساتید
حکیم در ۱۳۲۷ق، آموزش دروس خوب حوزه (عصر بیرون) را استارت کرد و نزد محمدکاظم خراسانی، آقا ضیاء عراقی، روحانی علی جواهری، محمدحسین نائینی و ابوتراب خوانسانی، فقه و اصول و رجال را آموخت و به مرتبه اجتهاد رسید. در خلق، از سید محمدسعید حبوبی، باقر قاموسی، سید علی حکم کننده طباطبایی، ملا حسینقلی همدانی و روضه خوان علی قمی استفاده نمود.[۹]

شاگردان
حکیم از ۱۳۳۳ق، درس دادن زمان سطح حوزه و از ۱۳۳۷ق، درس دادن عصر بیرون فقه و اصول را استارت کرد و بیش تر از نیم قرن درس دادن کرد. شماری از شاگردان وی عبارتند از:

محمدتقی آل فقید از علمای لبنان (درگذشت ۱۳۷۸ش)
سید اسماعیل صدر فرزند سید حیدر
سید محمدحسین ادب‌الله
محمدتقی جعفری
سید محمدعلی حکم کننده طباطبایی
سید محمدسرور واعظ بهسودی
محمدآصف محسنی قندهاری[۱۰]
سید محمدتقی بحرالعلوم
سید محمد موسوی بجنوردی
سید علی حسینی سیستانی
سید جلال‌الدین آشتیانی
سید هاشم رسولی محلاتی
محمدمهدی شمس‌الدین
سید حسین مکی عاملی
سید محمدباقر صدر
ناصر مکارم شیرازی
حسین وحید خراسانی
محمدهادی معرفت
سید مصطفی خمینی
محمدجواد مغنیه
سید یوسف حکیم
سید اسدالله مدنی
سید حسن خرسان
سید محمدسعید حکیم
امام موسی صدر
نصرالله شبستری
محمدهادی امینی نجفی
احمد کافی[۱۱]
حسین حقیقت کاشانی
عباسعلی عمید زنجانی
اثرها علمی
سید محسن حکیم بیش تر از چهل تاثیر از خویش به مکان نهاده که بعضی از آن ها تألیف و بعضی تفصیل یا این که کناره‌اند.

مستمسک العروة الوثقی، اولیه گستردن استدلالی بر عروة الوثقی.
حقائق الاصول، گستردن بر کفایة الاصول.
نهج الفقاهة، گستردن و کناره بر کتاب المکاسب.
منهاج الناسکین، مناسک و احکام تفصیلی حج.
شرحی استدلالی بر تبصرة المتعلمین علامه حلی.
تفصیل تشریح الافلاک روضه خوان بهایی در هیئت.
گستردن المختصر النافعِ پژوهشگر حلّی، اول تاثیر شرعی حکیم.
المسائل الدینیة.
رسالة فی ارث الزوجة.
منهاج الصالحین، رساله عملیه میباشد و دربرگیرنده فتاوای حکیم در ابواب متفاوت فقه.[۱۲]

دلایل عقلی توحید افعالی
یکی‌از دلایل فیلسوفان مسلمان بر توحید اَفعالی این میباشد که اولا همگی موجودات دنیا باواسطه یا این که بی‌واسطه بنده خداوندند. ثانیا انگیزهِ انگیزهِ چیزی انگیزه آن چیز میباشد. براین اساس پروردگار انگیزه همگی مخلوقات در فقید هستی مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.[۱۴]

به اعتقادوباور محمدتقی مصباح یزدی، برپایه تفکر صدرالمتألهین و مبانی حکمت متعالیه، استدلال سفت‌تری برای این موضوع می‌قدرت مطرح کرد؛ بدین نحو که تمامی انگیزه‌ها و علیل‌ها هیچ استقلالی در وجود خویش ندارند و در تمامی شئونشان به پروردگار متعلق‌اند. براین اساس ممکن وجود ندارد موجودی بتواند کاری را به طور غیر وابسته و بی‌نیاز از پروردگار جاری ساختن دهد. در سود هر آفرینشی شغل پروردگار آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.[۱۵]

شواهد قرآنی
برای ثابت توحید اَفعالی، به بعضا آیه‌ها قرآن و احادیث هم توسل می‌گردد. مرتضی مطهری در گفت و گو از توحید افعالی، آیه ۱۱۱ سوره اِسراء را شاهد گرفته میباشد.[۱۶] درین آیه آمده میباشد: «وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُن لَّهُ شَرِ‌يكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُن لَّهُ وَلِيٌّ مِّنَ الذُّلِّ» ( بگو: «ستايش خدايى را كه خیر فرزندى گرفته و خیر در جهاندارى شريكى داراست و خیر خوار بوده كه [نياز به‌] دوستى داشته باشد). وی همینطور عبارت «لاحَوْلَ وَلا قُوَّةَ الّا بِاللَّهِ» (هیچ نیرو و توانى جز بوسیله پروردگار وجود ندارد) را از مؤیدات توحید افعالی رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد دانسته میباشد.[۱۷]

به اعتقاد محمدتقی مصباح یزدی، در آیه ۲۲ سوره انبیاء (‏‏لَوْ‏‎ ‎‏کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إلاَّ اللّٰهُ لَفَسَدَتَا؛ در شرایطی که در آن ها [زمين و افق‌] جز پروردگار، خدايانى [ديگر] وجود داشت، حتماً [زمين و عرش‌] تباه مى‌شد‏‏) برهانی در ثابت توحید افعالی آمده میباشد.[۱۸] او استدلال عقلی مو جود درین آیه را به صورت ذیل شکل‌بندی شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نموده است:

درصورتی که هستی بیشتراز یک انگیزه می‌داشت، ممکن عدم وجود در بین اجزاء آن رابطه عِلّی‌ معلولی برقرار گردد؛ به دلیل آنکه هر معلولی فقط به انگیزه خودش متعلق میباشد و از انگیزه‌های دیگر تأثیر نمی‌گیرد.
هستی از نظم واحدی تاسی می‌نماید و دربین تمامی اجزاء آن رابطه بر قرار میباشد.
بدین ترتیب هستیْ انگیزه واحدی دارااست و آفریده آفریدگاری واحد میباشد.[۱۹]
دو فیض توحید افعالی
در بعضا کتاب‌های کلامی، نتایجی برای توحید افعالی نقل شده میباشد که توحید در عبادت و تکیه بر آفریدگار مثلا آن ها میباشد. به اعتقاد و باور محمدتقی مصباح یزدی، هر کس به توحید افعالی معتقد است، هیچ موجودی را جز خداوند لایق پرستش نمی‌داند؛ چون فقط موجودی می تواند پرستش گردد که تولیدکننده و رَبّ بشر باشد.[۲۰]

همینطور به گفته او، از آن جا که در توحید افعالی، صرفا آفریدگار در دنیا هستی به طور جداگانه تأثیرگذار میباشد، صرفا به وی میشود توکل کرد.[۲۱] وی میگوید:در آیه اِیّاکَ نَعبُدُ وَ اِیّاکَ نَستَعین (صرفا تو‌را می‌پرستیم و فقط از تو کمک میجوییم)، این دو فیض توحید افعالی اورده شده میباشد.[۲۲]

نسبت توحید افعالی با تفویض آدم
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: سپردن آدم
فرقه‌ها و مذهبها اسلامی گرچه توحید افعالی را می‌پذیرند، در ارتباط ارتباط آن با تفویض بشر رخداد‌لحاظ ندارند.[۲۳] اشاعره میگویند: از آن جا که علتی جز خداوند نیست، بشر انگیزه افعال خویش وجود ندارد و افعال وی در واقع افعال خداوندند.[۲۴] معتزله معتقدند آفریدگار افعال بشر را به خویش آنان واگذار نموده است. به این ترتیب افعال ازروی اختیار آدم بنده آفریدگار وجود ندارد.[۲۵] شیعه‌ها امامی بر این باورند که بشر مختار میباشد و افعال وی حقیقتا شغل های وی می باشند؛ ولی وی در اجرا‌دادن آنان انگیزه غیروابسته وجود ندارد و پروردگار انگیزه جدا کلیه افعال وی میباشد.[۲۶]

به اعتقاد متکلمان شیعه، عقیده اشاعره نیازمند این میباشد که آدم موجودی مختار نباشد و این با مسائلی زیرا تکلیف‌هایی که آفریدگار برعهده بشر گذارده و عذاب و محرک اخروی سازش ندارد.[۲۷] همینطور بینش معتزله با توحید در خالقیت و فراگیربودن توان آفریدگار منافات داراست.[۲۸] به نظریه شیعه ها توحید افعالی ازآن‌رو با تفویض بشر در تعارض قرار نمی‌گیرد که افعال بشر در زمان فعل معبود میباشد. براین اساس آن‌ها‌را هم می‌قدرت فعل خداوند دانست و هم فعل بشر.[۲۹]

کتاب‌شناسی
درباره توحید افعالی اثراتی یکسری به طور غیر وابسته چاپ گردیده‌اند که بعضا از آنان از این قرار میباشد:

«توحید افعالی از نظر مذهب ها و فرق اسلامی» نوشته حسن ترکاشوند. این کتاب بابیان معنای ظریف توحید افعالی و گزارش و نظارت نگرش فرق و مذهبها اسلامی، به انتقاد نگرش وهابیت دراین باره پرداخته میباشد.[۳۰]
«توحید افعالی در اثر ها صادقین(ع)» تاثیر مشترک مهدی ارتقائی و مهدی صفایی‌اصل. نویسندگان، مباحث کتاب را در چهار فصل مفاهیم، فرآیند توحید افعالی، ارتباط توحید افعالی با قضیه علیت، تفویض و شرور و اثر ها و حاصل توحید افعالی و بر مبنای اثر ها امام باقر(ع) و امام درستگو(ع) تبیین و رسیدگی کرده‌اند.[۳۱]
«توحید افعالی در صحیفه سجادیه» به خودکار مهدی صفائی‌اصل. این کتاب مباحث توحید افعالی و اقسام آن را بر مبنای صحیفه سجادیه تبیین نموده است.[۳۲]
جستارهای متعلق
عزم طولی آفریدگار

پانویس
سبحانی، عقاید اسلامی در پرتو قرآن، حدیث و عقل، ۱۳۷۹ش، ص۱۵۱.
مطهری، دنیا‌بینی توحیدی، ۱۳۸۹ش، ص۴۱؛ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۳ش، ص۲۰۱؛ خرازی، بدایة المعارف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۵۳-۵۴.
مطهری، گروه اثر ها، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۰۳.
مطهری، دسته اثر ها، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۰۴.
مطهری، گروه اثرها، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۰۴.
ترکاشوند، توحید افعالی از نظر مذهب و فرق اسلامی، ۱۳۹۴ش، ص۳۱ و ۳۲.
نگاه فرمائید به مصباح یزدی، فراگیری فلسفه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۸۷؛ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۷۷و۸۵.
نگاه فرمائید به ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۷۷.
مصباح یزدی، فراگیری فلسفه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۳۸۷و۳۸۸.
نگاه نمائید به ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۸۷.

سید شمس‌الدین فِخار بن مَعَد موسوی(درگذشت ۶۳۰ق) فقید شیعه در قرن ششم و هفتم قمری. او فرزند معد بن فخار و از نوادگان امام کاظم(ع) بود. سید شمس الدین در نزد استادانی زیرا ابن ادریس حلی علم آموزی کرد و به شاگردانی مانند پژوهشگر حلی، تالیف کننده شرایع الاسلام و علی بن طاووس و احمد بن طاووس علم مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد فراگرفت.

کتاب الحجة علی الذاهب الی تکفیر ابی طالب درباره تأیید ایمان ابوطالب از اثرها اوست. سید شمس الدین، فِخار (فَخّار) بن مَعَد موسوی، از علمای قرن ششم و هفتم در حله میباشد. وی از فرزندان ابراهیم مجاب که نسبش با ده واسطه آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد به امام کاظم(ع) میرسد.

ابن معد در شب ۱۷ رمضان سال ۶۳۰ق درگذشت. پیکرش را در کربلا در بقاع امام حسین(ع) دفن کردند.[۱]

فامیل
سید تاج‌الدین بن زهره حسینی از عالمان شیعه درباره قوم سید فخار می‌نویسد: آل معد قبیله اجداد مادری اینجانب میباشد و هنگامی که معد رحلت کرد در حوزه‌ نظامیه بر وی نماز خوانده شد و در کربلا مدفون رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شوید.[۲]
پدرش معد بن فخار از عالمان دارای اسم و رسم نزد بزرگان رجال میباشد. او منصب نقابت سادات در کربلا را برعهده داشته میباشد. فرزند وی هم عبدالحمید بن فخار میباشد که روحانی حر عاملی در امل الآمل او‌را از شاگردان ابن شهرآشوب دانسته و برای وی کتاب مذکور که حسن بن سلیمان حلی در (مختصر البصائر) از آن نقل می‌نماید.
علی بن عبدالحمید موسوی هم که نوه سید فخار میباشد که کتاب «الأنوار المضیئة» در گستردن زندگانی و فضائل امام فرصت(عج) از وی به یادگار باقیمانده میباشد این کتاب از منابع بحارالانوار میباشد.[۳]
سید دو اخوی داشت، یکی از احمد بن معد که شعر سرا بود و دیگری محمد بن معد که از علمای امامیه در شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد حله بود.[۴]

شخصیت علمی
فخار بن معد با ابن نما، دو طلبه ممتاز ابن ادریس حلی بودند.

ابن ادریس اولی کسی بود که بعد از یک قرن در مقابل فتاوای روضه خوان طوسی ایستاد و با چشم تفحص و انتقاد به آن‌ها لحاظ افکند؛ به این دلیل که پیش از وی به خیال و خاطر عظمت رده روحانی طوسی، هیچ یک از فقها به خویش اذن مخالفت با روضه خوان را نمی‌بخشید و فتاوای وی نوعی تقدیس پیدا کرده بود. فخار بن معد نیز، که در مدرسه ابن ادریس رویش یافته بود، رویه مدرس را خاطر نشان کرد.[۵]

از سید فخار، اشعاری نقل شد‌ه‌است.[۶]

سأغسل اشعاری الحسان و اهجر
قوافی و أقلی ما حییت القوافیا
و ألوی عن الآداب عنقی و أعتذر
لها آنگاه حتّی ما أری القوم قالیا
فانی أری الآداب یا این که أم صاحب و مالک
تزید الفتی ممّا یروم تنائیا

کتاب الحجة علی الذاهب
اساتید
سید فخار بن معد برای دستیابی علم به کربلا، نجف، کوفه و بغداد سفر نمود و از اساتید آن شهرها نیز منفعت‌ها برگرفت. در کتاب ها رجال بیش تر از ۲۰ نفر از بزرگان ذکر شده گردیده که سید از آن ها اذن نقل حدیث گرفته، برای مثال:

پدرش معد بن فخار موسوی
ابن ادریس حلی متوفای ۵۹۸ق
شاذان بن جبرئیل قمی
ابو منصور، حسن بن معیه علوی
یحیی بن حسن بن بطریق حلی صاحب و مالک کتاب «العمدة»
ابن سکون حلی
سید قریش بن مهنّا(درگذشت:۶۲۰ق.)
ابن شهر آشوب مولف کتاب المناقب.[۷]
شاگردان
فرزندش سید عبدالحمید بن فخار
پژوهشگر حلی، مالک کتاب شرایع الاسلام
سدیدالدین حلی، بابا علامه حلی
سید رضی الدین، علی بن طاووس
سید جمال الدین، احمد بن طاووس
یحیی بن احمد حلی، پسر عموی پژوهشگر حلی.[۸]
اثر ها
آنچه از کتاب ها و نوشته‌های فخار بن معد به دست آمده عبارتند از:

الحجة علی الذاهب الی تکفیر ابی طالب، یا این که إیمان أبی طالب علیه‌السلام. مؤلف درین کتاب به ثابت ایمان ابوطالب به اسلام و فرستاده اکرم(ص) پرداخته میباشد.
الروضة فی الفضائل و المعجزات
المقباس فی فضائل بنی العباس.
پانویس
موسوی، الحجة علی الذاهب، ۱۴۱۰ق، ص۷.
موسوی، الحجة علی الذاهب، ۱۴۱۰ق، ص۹.
موسوی، الحجة علی الذاهب، ۱۴۱۰ق، ص۹-۱۰.
اپلیکیشن روایات تفسیری.
نرم افزار روایات تفسیری.
مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۴،ص۱۹؛ موسوی، الحجة علی الذاهب، ۱۴۱۰ق، ص۱۳.
موسوی، الحجة علی الذاهب، ۱۴۱۰ق، ص ۱۱.

سید محمدحسن حسینی (۱۲۳۰-۱۳۱۲ق) (۱۱۹۴ـ۱۲۷۳ش) دارای شهرت به میرزای شیرازی، میرزای تعالی و میرزای مجدِّد، از مراجع تبعیت شیعه در قرن چهاردهم هجری قمری بود که فتوای تحریم تنباکو را صادر مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرد.

میرزای شیرازی بعد از درگذشت روضه خوان مرتضی انصاری در سال ۱۲۴۳ش، به مرجعیت رسید و تا نقطه پايان قدمت به دوران سی سال مرجع واحد شیعه ها بود. وی دانش آموز خاص و گزینه عشق روضه خوان انصاری بود. روضه خوان عبدالکریم حائری، مؤسس حوزه علمیه قم، آخوند خراسانی، روحانی فضل و ادب الله نوری، میرزای نائینی و محمدتقی شیرازی از شاگردان وی بودند. میرزا رساله‌های فقاهتی و اصولی زیادی تألیف کرد و بر کتاب‌هایی فقاهتی و اصولی به‌ویژه تعلیقه‌های روحانی انصاری برای مقلدانش، لبه زده میباشد. همینطور فتاوای توده گردیده وی و نیز تقریرات درس‌های فقه و اصولش نیز چاپ گردیده آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد است.

میرزای شیرازی مؤسس حوزه علمیه سامرا شناخته می‌گردد. بیان شده وی با غرض تخمین فی مابین شیعه و سنی به سامرا سفر کرد و در‌این شهر اقامت گزید. تشکیل داد مکتب، حسینیه، پل، بازار و خزینه از سرویس ها همگانی و عام‌المنفعه او در سامرا رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بود.

وی در ۸۲ سالگی در سامرا درگذشت و در مقبره امام علی(ع) در نجف دفن شد. درباره وی اثراتی به لهجه عربی و فارسی مندرج میباشد. به عنوان مثال هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی تاثیر آقابزرگ تهرانی و حیاة الامام المجدد الشیرازی تاثیر محمدعلی اُردوبادی در تفصیل درحال حاضر میرزا و شاگردانش مندرج شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.

معاش
سید محمدحسن حسینی، ۱۵ جمادی‌الاول ۱۲۳۰ق موازی با ۴ اردیبهشت ماه ۱۱۹۴ش در شیراز به دنیا آمد.[۱] پدرش، میرزامحمود از عالمان آئین بود.[۲] میرزامحمدحسن، پدرش را در کودکی از دست بخشید و زیر سرپرستی خالو‌اش، میرزاحسین موسوی، مشهور به مجدالاشراف، قرار گرفت.[۳]

میرزای شیرازی در سال‌های اقامت در اصفهان، در ۱۷ تا ۲۰ سالگی با دخترعمویش وصلت کرد و مالک یک دختر و یک پسر به اسم علی شد. همسر اولش در سال ۱۳۰۳ق درگذشت. وی از همسر دیگرش صاحب و مالک پسری به اسم محمد و همینطور یک دختر شد.[۴]

او در سال ۱۲۸۷ق برای جاری ساختن ایفا حج به مکه رفت. درین مسافرت، شریفِ مکه به دیدار میرزا آمد و اورا به منزل خویش پیروزی. میرزاحسن در‌این مسافرت قصد اقامت مستمر در مدینه داشت و وقتی که‌این دستور ممکن نشد، تمایل به نزدیک در مشهد گرفت؛ ولی در غایت به سامرا رفت و تا نقطه پايان قدمت در آنجا سکونت داشت.[۵]

میرزای تبارک، ۲۴ شعبان ۱۳۱۲ق موازی با ۱ اسفند ۱۲۷۳ هجری خورشیدی، در ۸۲ سالگی در سامرا درگذشت و در یکی حجره های صحن بقاع امام علی(ع) در نجف دفن شد.[۶] برخی عامل مرگ او را بیماری سل[۷] یا این که برونشیت دانسته‌اند. بعضا دیگر، درگذشت او‌را نتیجه ها مسموم شدن به‌دست مزدوران دولت انگلیس می دانند.[۸]

تحصیلات
میرزاحسن از چهار سالگی به مدرسه رفت و خواندن قرآن و کتاب‌های معمول ادبیات فارسی را در دو سال به پایان رسانید و از شش سالگی، به یاددادن صرف و نحو عربی پرداخت و در هشت سالگی علم آموزی مقدمات را به پایان رسانید.[۹] از آن پس، میرزا ابراهیم شیرازی، آیه‌ها و احادیث و وعظ و خطابه را به وی می‌فراگرفت.[۱۰] میرزامحمدحسن هشت‌ساله، به خواست استادش، یک‌توشه بعداز نماز ظهر و بعدازظهر، در مسجد نماینده قانونی شیراز، از منبر بالا رفت و پاره‌ای از کتاب اخلاقی ابواب‌الجنان را از نگهداری برای عموم خواند.[۱۱] [یادداشت ۱]

وی آن گاه به فراگرفتن فقه و اصول سرگرم شد و در ۱۲ سالگی پای درس روحانی محمدتقی شیرازی، وسیع ترین مدرّس تفصیل لمعه در شیراز جلسه. او در ۱۸ سالگی به سفارش استادش برای ادامه علم آموزی به اصفهان رفت.[۱۳] میرزا محمدحسن قبل از مسافرت به اصفهان، مدتی در موضع پدرش به نویسندگی دیوان پرداخت.[۱۴] همینطور در پانزده سالگی، کتاب تفصیل لمعه را در حوزه علمیه شیراز درس دادن می کرد.[۱۵]

قربانعلی متفحص کابلی ( ۱۳۰۷-۱۳۹۸ش) از مراجع تاسی شیعه اهل افغانستان بود. وی بعداز سقوط طالبان، شیعه ها افغانستان را به شرکت کردن در نظام سیاسی این مرزو بوم تشویق کرد. متفحص کابلی حدود ۲۰ سال (۱۳۳۲ - ۱۳۵۱ش) در حوزه علمیه نجف علم آموزی کرد. وی بعداز کودتای کمونیستی سال ۱۳۵۷ش در افغانستان، به جنگ علیه دولت کابل پرداخت و بعداز تأسیس حزب وحدت اسلامی، مسئولیت شورای رسیدگی آن را به‌ذمه گرفت. پژوهشگر کابلی در قم درس بیرون فقه درس دادن می کرد. کتاب پنج جلدی المباحث الفقهیة از اثرها اوست. وی در برخی مسائل اجتماعی ایده ها خاص داشت به عنوان مثال شیربها را حرام می‌دانست. کابلی در سال ۱۳۹۸ش در قم درگذشت و در مقبره حضرت معصومه(س) مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد دفن شد.

معاش‌طومار
قربانعلی متفحص کابلی، فرزند محمدرضا در ۸ خرداد ماه سال ۱۳۰۷ش (۱۰ ذی‌الحجه ۱۳۴۶ق) در دره ترکمن، در ولایت پروان افغانستان چشم به جهان گشود. دروس مقدماتی اسلامی را در محل تولد خویش فرا گرفت و آن گاه به کابل رفت و در ۱۳۳۲ش مقیم نجف آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شد.[۱]
متفحص کابلی در شامگاه ۲۰ خرداد ماه سال ۱۳۹۸ش در قم دار فانی را وداع گفت.[۲] پیکر وی در ۲۳ خرداد ماه در بقاع حضرت معصومه در قم دفن شد.[۳]

علم آموزی در نجف
متفحص نزد سید عبدالاعلی سبزواری، کاظم تبریزی، عبدالحسین رشتی و محمدتقی آل‌رازی، رسائل و مکاسب را یادگرفت. صدرا و مجتبی لنکرانی استادان کفایة الاصول او بودند. گستردن منظومه سبزواری را نزد عباس قوچانی شاگردی رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرد.[۴]

کابلی از فصل‌زمستان ۱۳۳۴ش درس بیرون فقه را با محمدباقر زنجانی استارت کرد. دو سال بعد از آن در درس بیرون فقه سید محسن حکیم و سید حسین حمامی و در درس بیرون اصول خویی و حسین حلی کمپانی نمود. کابلی مقطع کوتاهی را نیز در درس‌های آیت الله خمینی کمپانی میکرد. پژوهشگر کابلی همزمان با علم آموزی درس بیرون، کتاب‌هایی زیرا تفصیل لمعه، مقررات، رسائل و مکاسب و کفایةالاصول را برای طلاب علم ها شرعی شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد درس دادن می کرد.[۵]

رجوع به کابل
پژوهشگر کابلی، در ۲۲ اسفند سال ۱۳۵۱ش به کابل رجوع و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. درس دادن علم ها فقاهتی، تبلیغ معارف اسلامی و احداث یک سری راس اسلامی از کار‌های او درین دوران در کابل میباشد. وی مکتب جامعةالاسلام را احداث کرد که از مرکزها فعال برای طلاب علم ها فقهی میباشد. همینطور ایجاد کرد مسجد امام خمینی را شروع نمود که در تاثیر کودتای کمونیستی نا تمام ماند و تعدادی سال آنگاه کامل شدن شد. مراسم اهل‌بیت نیز به خصوص سوگواری در ماه محرم و صفر، سخنرانی‌های آدینه و رمضان از سوی متفحص کابلی برگزار میگردید.[۶]

اوایل دهه پنجاه، بعد از اشاعه تبلیغات کمونیستی، عیب گیری و پیکار با پندار‌های آن در حوزه علمیه کابل شروع شد. قربان‌علی متفحص، همگام با واعظ بهسودی، محمدامین افشار و اسماعیل مبلغ و بقیه افراد به سخنرانی و روشنگری پرداخت. این شغل‌ها به استارت نهضت اسلامی در باطن نیروهای شیعه سبب ساز شد. کودتای حزب دموکراتیک اخلاق و رفتار افغانستان در اردیبهشت ماه (ثور) ۱۳۵۷ش و مخالفت و سرکوب فعالان اسلامی، بر پروسه صورت‌گیری مجموعه‌های اسلامی شدت داد. از این‌رو عده ای برای مثال متفحص به کشورهای هم محلی مانند پاکستان و کشور ایران رفتند.[۷]